Παρουσίαση/Προβολή

(602) -  Πουλημάς Μιχάλης

Περιγραφή Μαθήματος

Ειδικά Θέματα στην Κοινωνική Διαστρωμάτωση της Ελληνικής Κοινωνίας – (Special Topics in Greek Social Stratification) (602)

Διδάσκων: Μιχάλης Πουλημάς

 

• ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

Το σεμινάριο εξετάζει ιστορικά την κοινωνική διαστρωμάτωση του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού, με αφετηρία την συγκρότηση του νεοελληνικού κράτους. Εστιάζει κυρίως στους κοινωνικούς μετασχηματισμούς που συνέβησαν τη χρονική περίοδο που εκτείνεται από το 1980 έως τις μέρες μας, και κεντρική θέση κατέχει η ανάλυση της κρίσης του ελληνικού καπιταλισμού κατά την περίοδο 2009-2020. Παράλληλα εξετάζει τις διαδικασίες επισφαλειοποίησης (precarization) συγκεκριμένων κοινωνικών ομάδων διαχρονικά και διατοπικά εντός του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού.

Στόχος του σεμιναρίου είναι η ανάλυση των ιδιαίτερων όψεων της ελληνικής κοινωνικής πραγματικότητας, μέσα από την συγκροτημένη πρόσληψή της, τόσο κατά την χρονική συγκυρία της κρίσης και της αντιμετώπισης της μέσω των πακέτων στήριξης και των μνημονίων όσο και την περίοδο της τρέχουσας ‘αναιμικής’ ανάκαμψης.

Δομή και σειρά των σεμιναριακών εισηγήσεων

Το σεμινάριο χωρίζεται σε τέσσερις ενότητες. Στις εισηγήσεις της πρώτης ενότητας, παρουσιάζονται από το διδάσκοντα τα αναλυτικά εργαλεία με τα οποία θα αποτυπωθεί κατόπιν, η κοινωνική διαστρωμάτωση του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού. Κεντρική θέση στην ανάλυση έχουν οι νεομαρξιστικές και νεοβεμπεριανές προσεγγίσεις ερμηνείας των κοινωνικών-ταξικών σχέσεων. Οι ιδιότητες που χαρακτηρίζουν τις κοινωνικές-ταξικές σχέσεις (όπως συμμετρικές, εκμεταλλευτικές ή/και κυριαρχικές) οδηγούν σε διαφορετικές θέσεις στην κοινωνική δομή, και χαράσσουν τα όρια  συγκρότησης των συλλογικών φορέων δράσης για τον μετασχηματισμό της κοινωνίας και της εργασίας. Η διαδικασία αυτή δεν είναι στατική, αλλά δυναμική στο βαθμό που μέσα από τη συλλογική δράση γίνεται δυνατός ο μετασχηματισμός της ίδιας της κοινωνικής δομής. Επιπρόσθετα, η ανάλυση των κοινωνικών τάξεων και στρωμάτων στα επίπεδα αφαίρεσης του τρόπου παραγωγής, του κοινωνικού σχηματισμού και της συγκυρίας, συνιστά αναγκαία θεωρητική προϋπόθεση πριν προχωρήσουμε στην εξέταση της μορφής  της ελληνικής κοινωνικής δομής, μέσα από την εξέταση μετρήσεων που αποτυπώνουν τις εμπειρικές πραγματικότητες.

Οι εισηγήσεις των ενοτήτων που ακολουθούν οργανώνονται σε δυο μέρη. Στο πρώτο μέρος κάθε εισήγησης, πραγματοποιείται μια σύντομη εισαγωγή από το διδάσκοντα, όπου και περιγράφεται κάθε φορά η προβληματική και οι βασικές υποθέσεις εργασίας. Το δεύτερο μέρος κάθε εισήγησης  συνίσταται σε μια παρουσίαση-συζήτηση, στην οποία ένας/μία φοιτητής/τρια αναλαμβάνει να παρουσιάσει ένα αντιπροσωπευτικό κείμενο της πρωτογενούς βιβλιογραφίας σχετικό με την θεματική ενότητα.

Ειδικότερα, στις εισηγήσεις της δεύτερης ενότητας του μαθήματος, εξετάζεται τόσο ιστορικά όσο και συγχρονικά η τοποθέτηση του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού στο πλαίσιο του παγκόσμιου καταμερισμού της εργασίας. Αναλύονται, η κοινωνική σύνθεση της ελληνικής εργατικής τάξης, ο ρόλος της αστικής τάξης και η εμφάνιση πολυσύνθετων μορφών ενσωμάτωσης των ατόμων στο σύστημα των κοινωνικών σχέσεων παραγωγής. Στο κλείσιμο της ενότητας, αναλύεται κριτικά η συζήτηση για το τέλος των τάξεων.

Στις εισηγήσεις της τρίτης ενότητας, αναδεικνύονται οι αιτίες της κρίσης του ελληνικού καπιταλισμού, οι πολιτικές προτάσεις αντιμετώπισής της κρίσης από τις κυρίαρχες τάξεις και οι κοινωνικές επιπτώσεις των εφαρμοζόμενων πολιτικών μέσα από τα πακέτα στήριξης και τα μνημόνια.

Στις εισηγήσεις της τέταρτης ενότητας του μαθήματος, επιχειρείται η σύζευξη των θεωρητικών μοντέλων της κοινωνικής διαστρωμάτωσης με την συγκεκριμένη ιστορική πραγματικότητα του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού. Σκοπός είναι η  ανάδειξη των προϋποθέσεων μέσα από τους οποίους συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες συγκροτούνται και μετεξελίσσονται σε «συλλογικούς φορείς δράσης». Κατά τούτο, αρχικά θα αποτυπωθεί η εξέλιξη της κοινωνικής διαστρωμάτωσης του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού σε μια χρονική περίοδο που ξεκινά από τη δεκαετία του ’80 και φτάνει στη σημερινή συγκυρία. Κατόπιν οι μετασχηματισμοί της κοινωνικής δομής θα συνδεθούν με τις διαδικασίες συγκρότησης των νέων κοινωνικών κινημάτων. Πιο συγκεκριμένα, ο τρόπος με τον οποίο οι αλλαγές στην κοινωνική δομή επενεργούν στην διαμόρφωση της κοινωνικής συνείδησης και επηρεάζουν τις πολιτικές συμπεριφορές και πρακτικές.

• ΜΑΘΗΣΙΑΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ
• Να αποκτηθούν από τους/τις φοιτητές/τριες συγκεκριμένες γνώσεις πάνω στις διαφορετικές θεωρητικές προσεγγίσεις αλλά και εμπειρικές αποτυπώσεις της κοινωνικής διαστρωμάτωσης. Ο στόχος θα επιτευχθεί μέσα από την εμβάθυνση στα βασικά κοινωνιολογικά αναλυτικά εργαλεία και την ανάλυση μελετών περίπτωσης.
• Να αποκτήσουν κριτική κατανόηση των θεωριών και των αρχών της κοινωνικής διαστρωμάτωσης.
• Να αναδειχτούν οι μηχανισμοί μέσα από τους οποίους το μακρο-επίπεδο ανάλυσης της κοινωνικής διαστρωμάτωσης συνδέεται με το μικρο-επίπεδο της κοινωνιολογικής ανάλυσης καθώς και οι θεωρητικοί και εμπειρικοί περιορισμοί αυτής της διασύνδεσης.
• Να είναι σε θέση οι φοιτητές/τριες να χρησιμοποιούν τη γνώση και την κατανόηση που απέκτησαν προκειμένου να αναπτύσσουν και να υποστηρίζουν επιχειρήματα αναφορικά με τις αιτίες της κοινωνικής, οικονομικής και πολιτικής κρίσης του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού.
• Να αποκτήσουν την ικανότητα να συγκεντρώνουν, να αναλύουν και να συνθέτουν επιστημονικά δεδομένα με τρόπο που να αναδεικνύονται τα κύρια κοινωνικά και πολιτικά επίδικα από την αντιμετώπιση της κοινωνικο-οικονομικής κρίσης του ελληνικού καπιταλισμού μέσω των μνημονίων και των πακέτων στήριξης.
• Να γίνει κατανοητή η διαλεκτική σχέση μεταξύ των μετασχηματισμών της δομής του κοινωνικού σχηματισμού (παραγωγικές σχέσεις) και της δημιουργίας νέων φορέων συλλογικής δράσης. Ειδικότερα ο τρόπος με τον οποίο οι αλλαγές στην κοινωνική δομή επιδρούν στις πολιτικές συμπεριφορές και πρακτικές.
• Να είναι σε θέση να συγκροτούν υποθέσεις εργασίας και να διαμορφώνουν δομημένη σκέψη αναφορικά με την προβληματική της κοινωνικής διαστρωμάτωσης.
• ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΩΝ ΕΙΣΗΓΗΣΕΩΝ

Ενότητα Α: Οι Κοινωνιολογικές Θεωρίες για την Κοινωνική Διαστρωμάτωση

1^η εισήγηση

Παρουσίαση και γενική εισαγωγή στο γνωστικό αντικείμενο της κοινωνικής διαστρωμάτωσης

Με την έννοια της κοινωνικής διαστρωμάτωσης υποδηλώνεται η ύπαρξη κοινωνικών ανισοτήτων καθώς και των κοινωνικών μηχανισμών και των θεσμοθετημένων κανόνων που τις υποβαστάζουν, και διασφαλίζουν ένα σημαντικά υψηλό βαθμό συνέχειας στο σύστημα κοινωνικής διάκρισης μεταξύ κοινωνικών ομάδων και μεταξύ ατόμων. Υπό αυτή την έννοια συνιστά ένα μεταφορικό όρο για την ιεραρχική κατάταξη των κοινωνικών σχέσεων.

Κατά τούτο, η κοινωνική διαστρωμάτωση, είναι το αναλυτικό εργαλείο προκειμένου να δειχτεί αφενός ότι οι κοινωνικές ομοιότητες και διαφορές δεν είναι συμπτωματικές αλλά συστηματικές και, αφετέρου, τα μέλη κάθε κοινωνικής κατάταξης έχουν κοινά χαρακτηριστικά. Τα κοινά χαρακτηριστικά αυτά προκύπτουν από τις κοινές ιδιότητες που χαρακτηρίζουν τις σχέσεις στις οποίες εμπλέκονται τα άτομα και οι ομάδες ως κοινωνικοί δρώντες. 

Κατά τη διάρκεια της συζήτησης, θα δειχτεί ότι πρωτεύοντα ρόλο για την κατάταξη των ατόμων σε θέσεις στην κοινωνική δομή, έχουν οι σχέσεις εντός της παραγωγικής διαδικασίας ή την αγορά εργασίας, ανάλογα με το επιστημονικό παράδειγμα που υιοθετείται κάθε φορά ως πλαίσιο ανάλυσης. Συνάμα, θα εξεταστούν οι κοινωνικοί μηχανισμοί και διαδικασίες που οδηγούν σε διακρίσεις και συντελούν στην υιοθέτηση διαφορετικών  οικονομικών, πολιτικών, και ιδεολογικών πρακτικών από συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες και άτομα.

Βιβλιογραφία

Αλεξίου, Θ. (2002). Εργασία, Εκπαίδευση και Κοινωνικές Τάξεις: Το Ιστορικό-Θεωρητικό Πλαίσιο. Αθήνα: Παπαζήση.

Αλεξίου, Θ. (2015). «Η διαστρωμάτωση της μισθωτής εργασίας και το κοινωνικό υποκείμενο. Κριτική στις νεομαρξιστικές και νεοβεμπεριανές προσεγγίσεις», στο: Ταξική διάρθρωση της ελληνικής κοινωνίας: Ταξική συνείδηση και πολιτική διαπάλη, Αθήνα, Ταξιδευτής και Μαρξιστικός Χώρος Μελετών, 70-90.

Αλεξίου, Θ. (2009). Κοινωνικές τάξεις, κοινωνικές ανισότητες και συνθήκες ζωής, Αθήνα, Παπαζήση.

Αρανίτου, Β. (2018). Η μεσαία τάξη στην Ελλάδα την εποχή των μνημονίων. Μεταξύ κατάρρευσης και ανθεκτικότητας. Αθήνα: Θεμέλιο.

Λύτρας, Α. (2007). Αναλύσεις περί Κοινωνικής Δομής: Κοινωνική Οργάνωση και Πολιτική στον Εικοστό Πρώτο Αιώνα. Αθήνα: Παπαζήση.

Λύτρας, Α. (2003). Προλεγόμενα στη Θεωρία της Ελληνικής Κοινωνικής Δομής. Αθήνα: Νέα Σύνορα – Α. Α. Λιβάνη.

Μοσχονάς, Α. (2005). Τάξεις και Στρώματα στις Σύγχρονες Κοινωνίες. Αθήνα: Οδυσσέας.

Παπαδόπουλος, Π. (1987). Η Ταξική Διάρθρωση της Σύγχρονης Ελληνικής Κοινωνίας. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή.

Σακελλαρόπουλος, Σ. (2014). Κρίση και Κοινωνική Διαστρωμάτωση στην Ελλάδα του 21^ου αιώνα. Αθήνα: Τόπος.

Τσουκαλάς, Κ. (1986). Κράτος, Κοινωνία, Εργασία στην Μεταπολεμική Ελλάδα. Αθήνα: Θεμέλιο.

2^η εισήγηση

Οι μαρξιστικές και οι βεμπεριανές προσεγγίσεις των κοινωνικών τάξεων

Οι έννοιες, είτε προκύπτουν ως απλές περιγραφικές κατηγορίες προκειμένου να γίνουν εμπειρικές παρατηρήσεις, είτε είναι σύνθετες και αφηρημένες κατηγορίες με σκοπό τη συγκρότηση θεωριών για την κατανόηση των κοινωνικών φαινομένων, είναι αποτέλεσμα ανθρώπινης διανοητικής εργασίας. Ωστόσο, η διαδικασία μέσα από την οποία προκύπτουν οι επιστημονικές έννοιες, δεν είναι αποκλειστικά αποτέλεσμα της ανθρώπινης επινοητικότητας, αλλά συμβαίνει εντός κοινωνικών, μεθοδολογικών και εμπειρικών περιορισμών.

Στο πλαίσιο αυτό αναδεικνύονται οι κυριότεροι μεθοδολογικοί περιορισμοί που τίθενται από τις μαρξιστικές και βεμπεριανές ερμηνευτικές προσεγγίσεις κατά τη διαδικασία δημιουργίας των εννοιών για την ανάλυση της κοινωνικής πραγματικότητας. Προκρίνεται η παρουσίαση των δύο παραπάνω προσεγγίσεων, στο βαθμό που είναι οι αντιπροσωπευτικότερες στην σύγχρονη κοινωνιολογική θεωρία σε ό,τι αφορά την ανάλυση της ταξικής διαστρωμάτωσης των σύγχρονων κοινωνιών.

Στο βεμπεριανό παράδειγμα, για τον προσδιορισμό της κοινωνικής θέσης χρησιμοποιείται η διαπραγματευτική δύναμη στην αγορά εργασίας και το επάγγελμα ως η βασική μεταβλητή διαμεσολάβησης μεταξύ της ατομικής κοινωνικής θέσης, της εκπαίδευσης και του εισοδήματος. Ωστόσο στο μαρξιστικό παράδειγμα, η ταξική θέση χρησιμοποιείται ως η βασική μεταβλητή της παραπάνω διαμεσολάβησης.

Κατά τούτο, η συζήτηση επικεντρώνεται στις επιστημολογικές διαφορές των δύο προσεγγίσεων, τόσο ως προς τη μεθοδολογία θεώρησης του αντικειμένου τους, όσο και ως προς την ερμηνεία του τρόπου συγκρότησης των συλλογικών φορέων δράσης.

Μέρος Ι. Εννοιολογικοί περιορισμοί κατά τη διαδικασία σχηματισμού της έννοιας της κοινωνικής τάξης

Μέρος ΙΙ. Θεωρητικά στάδια, αντικείμενα και επίπεδα αφαίρεσης στη μαρξιστική ταξική ανάλυση

Μέρος IΙΙ. Τάξεις, νομοκατεστημένες τάξεις και συλλογική δράση στο βεμπερικό και βεμπεριανό επιστημονικό υπόδειγμα.

Βιβλιογραφία

Bourdieu, P. (2002). Η διάκριση. Κοινωνική κριτική της καλαισθητικής κρίσης, μτφρ.Κ.Καψάμπέλη. Αθήνα: Πατάκης.

 

Goldthrope, J.H. (1987). Social Mobility and Class Structure in Modern Britain. Clarendon Press: Oxford.

 

Μαρξ, Κ. (2008). Το Κεφάλαιο, τόμος I. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή.

 

Weber, M. (2005). Οικονομία και κοινωνία: κοινωνιολογικές έννοιες, τόμος I, μτφρ.  Θ.Γκιούρας. Αθήνα: Σαββάλας.

Weber, M. (2007). Οικονομία και κοινωνία: Κοινότητες, τόμος II, μτφρ. Θ.Γκιούρας. Αθήνα: Σαββάλας.

 

Wright, E.O. (1985). Classes, London: Verso.

 

Wright, E.O. (2005). Approaches to Class Analysis. Cambridge: Cambridge University Press.

3^η εισήγηση

Κοινωνική διαστρωμάτωση και μεσαίες τάξεις

Η συζήτηση σε αυτή την θεματική περιστρέφεται γύρω από τη θέση και τη φύση στρωμάτων στην ταξική δομή των σύγχρονων κοινωνιών που δεν είναι εύκολο να ταξινομηθούν ούτε στην εργατική ούτε στην αστική τάξη. Το κύριο ερώτημα αφορά την επιστημονική ανασυγκρότηση των κοινωνικών κατηγοριών που έχει επικρατήσει να ονομάζονται μεσαίες τάξεις, μεσαία στρώματα ή και ενδιάμεσες τάξεις στο δημόσιο λόγο.  Τα βασικά κριτήρια για τον προσδιορισμό της φύσης και της λειτουργίας των μεσαίων στρωμάτων ή τάξεων που εφαρμόζουμε, είναι η θέση στις κοινωνικές σχέσεις παραγωγής, το εισόδημα, η εργασιακή κατάσταση και το πολιτισμικό κεφάλαιο.

 

Προκειμένου να αποφύγουμε, κατά την εξέταση του ζητήματος, αφενός τον μεθοδολογικό δογματισμό και αφετέρου τον μεθοδολογικό εκλεκτικισμό, γίνεται ειδική αναφορά στο επιστημονικό παράδειγμα από όπου αντλούνται τα αναλυτικά εργαλεία και οι έννοιες, καθώς και στα επίπεδα αφαίρεσης και στα θεωρητικά αντικείμενα ανάλυσης όπου είναι δυνατή η χρήση τους.  Παράλληλα, αναδεικνύονται οι κοινωνικο-οικονομικές διεργασίες που συνέβαλαν στην εμφάνιση διακριτών θέσεων στην ταξική δομή, πέρα από τις βασικές κοινωνικές τάξεις (εργατική, αστική και μικροαστική).

 

Μέρος Ι. Η παραδοσιακή και η νέα μικροαστική τάξη

Μέρος ΙΙ. Οι αντιφατικές ταξικές θέσεις

Μέρος ΙΙΙ. Η νέα μεσαία τάξη

Βιβλιογραφία

Αρανίτου, Β. (2018). Η μεσαία τάξη στην Ελλάδα την εποχή των μνημονίων. Μεταξύ κατάρρευσης και ανθεκτικότητας. Αθήνα: Θεμέλιο.

Λύτρας, Α. (2000). Κοινωνία και Εργασία. Ο Ρόλος των Κοινωνικών Τάξεων, Αθήνα: Παπαζήσης.

Σακελλαρόπουλος, Σ. (2014). Κρίση και Κοινωνική Διαστρωμάτωση στην Ελλάδα του 21^ου αιώνα. Αθήνα: Τόπος.

Πουλημάς, Μ. (2016). Νεομαρξιστικές Προσεγγίσεις της Ταξικής Δομής. Η Νέα Μεσαία Τάξη και το Κοινωνικό Υποκείμενο στον E.O.Wright. Αδημοσίευτη διδακτορική διατριβή.

 

Μηλιός, Γ. (2002). «Το ζήτημα των μικροαστών: Ενιαία τάξη ή δυο διακριτά ταξικά σύνολα;». Θέσεις, τχ.81, σσ. 59-80.

Μηλιός, Γ. και Οικονομάκης, Γ. (2007). «Εργατική τάξη και μεσαίες τάξεις: Ταξική θέση και ταξική τοποθέτηση (Μια κριτική προσέγγιση στη θεωρία των κοινωνικών τάξεων του Νίκου Πουλαντζά)». Θέσεις, τχ.99, σσ. 19-55.

Μηλιός, Γ. και Οικονομάκης, Γ. (2008). «Για τον ταξικό προσδιορισμό της εργατικής και της νέας μικροαστικής τάξης: Μια απάντηση». Θέσεις, τχ.105, σσ. 15-31.

Mills, C.W. (1970). Οι Χαρτογιακάδες. Η Νέα Αμερικανική Μεσαία Τάξη. Αθήνα: Κάλβος.

 

Πουλαντζάς, Ν. (2008). Οι Κοινωνικές Τάξεις στον Σύγχρονο Καπιταλισμό. Αθήνα: Θεμέλιο.

 

Wright, E.Ο. (1997). Class counts: Comparative studies in class analysis. Cambridge: Cambridge University Press.

Wright, E.O. (1985). Classes, London: Verso.

 

4η εισήγηση

Η θέση του πρεκαριάτου στην ταξική δομή

Το πρεκαριάτο είναι μια αμφίσημη κοινωνική κατηγορία τα μέλη της οποίας κινούνται μεταξύ επισφαλών, χαμηλά αμειβόμενων εργασιακών θέσεων και ανεργίας. Η συζήτηση για το πρεκαριάτο εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο συζήτησης εντός του οποίου αναζητούνται ομοιότητες, διαφορές και αλληλοεπικαλύψεις με τις έννοιες της υποτάξης (underclass) και του σχετικού εργασιακού υπερπληθυσμού, οι οποίες περιγράφουν συναφή φαινόμενα αποσύνδεσης ή επισφαλούς ένταξης ατόμων στην κοινωνική δομή.

Τοποθετεί τους φορείς επισφαλών κοινωνικών θέσεων εντός γεωγραφικών και ιστορικών καθορισμών και εξετάζει τις πολλαπλές αιτίες της κατάστασής τους, όπως οι αλλαγές στις συνθήκες εργασίας και τις εργασιακές σχέσεις, η περιβαλλοντική υποβάθμιση και οι πολιτικές συγκρούσεις. Μέσω ποιοτικών κοινωνιολογικών ερευνών εξετάζει τους τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι συγκροτούν τις ζωές τους σε καταστάσεις επισφάλειας, τις επιπτώσεις της επισφάλειας στις πολιτικές πρακτικές τους και τους τρόπους με τους οποίους η επισφάλεια συνδέεται με το ζήτημα της ασφάλειας.

Ι Επισφαλειοποίηση, επισφάλεια  και ευαλωτότητα: παλιές και νέες μορφές

ΙΙ Επισφαλείς εργασιακές συνθήκες

ΙΙΙ Πολιτικές διαχείρισης της φτώχειας στην εποχή της επισφάλειας

Βιβλιογραφία

 

Ζαϊμάκης, Γ. (2015). Η ελαστικοποίηση της εργασίας και το νέο ‘πρεκαριάτ’ στις συνθήκες του ευέλικτου καπιταλισμού. Ανακτήθηκε στις 25/06/2021 από https://student.cc.uoc.gr/uploadFiles/1110-%CE%93005%CE%9A/Precariat%20article.pdf

Μαρξ, Κ. (2002). Το Κεφάλαιο, τόμος 1. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή.

Σπυριδάκης, Μ. (2018). Homo Precarious: Εμπειρίες ευαλωτότητας στην κρίση. Αθήνα: Πεδίο.

Standing, G. (2011). The precariat: The new dangerous class. London: Bloomsbury Academic.

Standing, G. (2014). A precariat charter: From denizens to citizens, London: Bloomsbury Academic.

Standing, G. (2015). Εργασιακή επισφάλεια και «πρεκαριάτο». Από τις βιομηχανικές κοινωνίες στον παγκόσμιο ταξικό κατακερματισμό». Ανακτήθηκε στις 25/06/2021 από http://aftercrisisblog.blogspot.com/2015/10/blog-post_6.html.

Wright E.O. (2021). Understanding class. London: Verso.

Ενότητα Β: Κοινωνική Διαστρωμάτωση και Ελληνικός Κοινωνικός Σχηματισμός

5^η εισήγηση

Η ιστορία του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού και ο ρόλος της αστικής τάξης

Στην ενότητα αυτή θα εξετάσουμε διαχρονικά την ανάπτυξη του νεοελληνικού κοινωνικού σχηματισμού μέσα από την αντιπαράθεση δύο κυρίως προσεγγίσεων. Η πρώτη, εξετάζει το σχηματισμό του νεοελληνικού κράτους από τη σκοπιά του μετασχηματισμού και των αναγκών αναπαραγωγής διαφορετικών τρόπων παραγωγής. Υποστηρίζεται ότι οι βασικές αιτίες και παράγοντες που οδήγησαν στη συγκρότηση του νεοελληνικού κράτος ήταν, η διάλυση του ασιατικού τρόπου παραγωγής στην Οθωμανική Αυτοκρατορία σε συνδυασμό με την εγκαθίδρυση καπιταλιστικών κοινωνικών σχέσεων, κυρίως στις περιοχές της Νότιας Ελλάδας όπου ξέσπασε η επανάσταση. Στο πλαίσιο αυτό, θα εξετάσουμε το ρόλο του εμπορικού κεφαλαίου, τη διάλυση προ-καπιταλιστικών τρόπων και μορφών παραγωγής, καθώς και την επέκταση των οικονομικών δραστηριοτήτων των Ελλήνων κεφαλαιοκρατών  στο χώρο των Βαλκανίων και της Ανατολικής μεσογείου.

Η δεύτερη προσέγγιση αντλώντας από το θεωρητικό παράδειγμα των θεωριών της εξάρτησης, υποστηρίζει την εξάρτηση του νεοελληνικού κράτους, από τη σύσταση του κιόλας, από τις χώρες του παγκόσμιου καπιταλιστικού «κέντρου».  Η εξάρτηση αυτή είχε ως αποτέλεσμα την παραγωγική υστέρηση της Ελλάδας σε σχέση με τις ανεπτυγμένες χώρες του «κέντρου» κυρίως γιατί το κεφάλαιο είτε στην βιομηχανική ή τη χρηματική μορφή του δεν μπόρεσε να στραφεί σε ζωτικούς οικονομικούς κλάδους που θα μπορούσαν να συμβάλλουν στην ανάπτυξη του βιομηχανικού τομέα.

Το ερώτημα που διατρέχει την ανάλυση κατά την συγκριτική παρουσίαση των παραπάνω προσεγγίσεων, συνίσταται στο ρόλο των κοινωνικών τάξεων και των στρωμάτων που αναδείχτηκαν κατά τους μετασχηματισμούς των παραγωγικών σχέσεων, τόσο κατά την περίοδο συγκρότησης του νεοελληνικού κράτους όσο και μετέπειτα.

Βιβλιογραφία

Μηλιός, Γ. (2000). Ο Ελληνικός Κοινωνικός Σχηματισμός: Από τον Επεκτατισμό στην Καπιταλιστική Ανάπτυξη. Αθήνα: Κριτική.

Μουζέλης, Ν. (1978). Νεοελληνική Κοινωνία: Όψεις Υπανάπτυξης. Αθήνα: Εξάντας.

Μουζέλης, Ν. (1987). Κοινοβουλευτισμός και Εκβιομηχάνιση στην Ημι-περιφέρεια: Ελλάδα, Βαλκάνια, Λατινική Αμερική. Αθήνα: Θεμέλιο.

Μουζέλης, Ν. (19992). Μεταμαρξιστικές Προοπτικές: Για μια Νέα Πολιτική Οικονομία και Κοινωνιολογία. Αθήνα: Θεμέλιο.

Τσουκαλάς, Κ. (1981). Κοινωνική ανάπτυξη και κράτος. Η συγκρότηση του δημόσιου χώρου στην Ελλάδα. Αθήνα: Θεμέλιο.

Τσουκαλάς, Κ. (1981). Η Ελληνική Τραγωδία: Από την Απελευθέρωση ως τους Συνταγματάρχες. Αθήνα: Λιβάνης-Νέα σύνορα.

6^η εισήγηση

Κριτική προσέγγιση της θέσης και του ρόλου συγκεκριμένων κοινωνικών τάξεων στην κοινωνική διαστρωμάτωση της ελληνικής κοινωνίας

Έπειτα από την παρουσίαση της ιστορικής εξέλιξης του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού και την παρουσίαση των αναλυτικών εργαλείων για την εννοιολόγηση των κοινωνικών τάξεων και των στρωμάτων, ασχολούμαστε με ειδικά θέματα που αφορούν τον προσδιορισμό της θέσης συγκεκριμένων κοινωνικών κατηγοριών στην κοινωνική δομή, όπως και του ρόλου τους στις πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις.

6.1 Η κοινωνική σύνθεση της ελληνικής εργατικής τάξης

Αντικείμενο της υποενότητας αποτελεί η θεωρητική ανάλυση και εμπειρική αποτύπωση της εργατικής τάξης, με κύρια αναφορά την οριοθέτηση, την συγκρότηση και τις εσωτερικές διαφοροποιήσεις της στον σύγχρονο ελληνικό κοινωνικό σχηματισμό.  Πέρα από τον αντικειμενικό προσδιορισμό της εργατικής τάξης στο πλαίσιο του κοινωνικού και τεχνικού καταμερισμού της εργασίας, σκοπός είναι να αναδειχτούν και οι δυνατότητες συγκρότησής της ως συλλογικού υποκειμένου. Ειδικότερα ο προσδιορισμός των όρων με τους οποίους μια ομάδα κυριαρχούμενων στο πλαίσιο του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής, οργανώνεται ως συλλογικό υποκείμενο με σκοπό να αναλάβει δράση για τον μετασχηματισμό ή την υπέρβαση μιας δοσμένης παραγωγικής και κοινωνικής οργάνωσης.

Βιβλιογραφία

Οικονομάκης Γ., Ζησιμόπουλος Γ., Κατσορίδας Δ., Κόλλιας Γ., & Κρητικίδης Γ. (2015). Η Ταξική Διάρθρωση και η Θέση της Εργατικής Τάξης στην Ελληνική Κοινωνία. Αθήνα: ΙΝΕ/ΓΣΕΕΕ, Παρατηρητήριο Οικονομικών και Κοινωνικών Εξελίξεων.

Οικονομάκης, Γ. (2005). «Σκέψεις πάνω στο θεωρητικό προσδιορισμό της εργατικής τάξης», Θέσεις, τχ.90, σσ. 93-126.

Πετράκη, Γ. (2003). «Υποθέσεις εργασίας για τις ταξικές αναδιαρθρώσεις στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία» στο Κονιόρδος/Μαράτου-Αλιμπράντη/Παναγιωτοπούλου (επιμ.), Κοινωνικές εξελίξεις στην Ελλάδα: Εργασία, Οικογένεια, Παρέκκλιση. Αθήνα: ΕΚΚΕ.

Πετράκη, Γ. (2012). «Υποθέσεις εργασίας για τις ταξικές αναδιαρθρώσεις στη σημερινή ελληνική κοινωνία με βάση τις Εθνικές Απογραφές και τις Έρευνες Εργατικού Δυναμικού», εισήγηση στο διεθνές συνέδριο «Ο Πουλαντζάς σήμερα, 30χρόνια από το θάνατό του» 18/19 Δεκεμβρίου 2009, Ινστιτούτο GOETHE Αθηνών. Αθήνα: ΝΗΣΟΣ.

Πετράκη, Γ. (2012). «Μια στατιστική εικόνα της εξέλιξης της εργατικής τάξης στην Ελλάδα» τιμητικός τόμος για Ιωάννα Λαμπίρη-Δημάκη. Αθήνα: ΕΚΚΕ.

Αλεξίου, Θ. (1994). «Μερικές θέσεις για τον σχηματισμό και την πολιτική μορφοποίηση της ελληνικής εργατικής τάξης στο μεσοπόλεμο», Τετράδια, Ν. 35, σσ.61-67

Κάππος, Κ. (1987). Κοινωνικοπολιτικά Ζητήματα του Εργατικού Κινήματος. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή.

Σάρλης, Δ. (1987). Η Εργατική Τάξη και ο Ρόλος της στη Σημερινή Ελληνική Κοινωνία. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή.  

6.2 Ο πολυσθενικός χαρακτήρας της ελληνικής κοινωνίας: από την ταξική θέση στην απασχόληση

Σε αυτή την υποενότητα, εξετάζεται κριτικά η θέση αναφορικά με τον πολυσθενικό χαρακτήρα της ελληνικής κοινωνίας. Ειδικότερα, παρουσιάζονται θεωρίες που αμφισβητούν την μαρξιστική θέση, κατά την οποία οι κοινωνικοί φορείς κατέχουν μια και συγκεκριμένη θέση στο σύστημα του κοινωνικού καταμερισμού της εργασίας. Οι συγκεκριμένες θεωρίες, επικεντρώνοντας την ανάλυση στα επίπεδα αφαίρεσης του κοινωνικού σχηματισμού και της συγκυρίας, καταγράφουν τα φαινόμενα της πολυδραστηριότητας και της πολυαπασχόλησης, με αποτέλεσμα να επιχειρηματολογούν ότι υπάρχουν πολυσύνθετες μορφές ενσωμάτωσης των ατόμων στο σύστημα των κοινωνικών σχέσεων παραγωγής. Υπό αυτή τη θεώρηση, τα άτομα καταλαμβάνουν ταυτόχρονα περισσότερες από μια ταξικές θέσεις και ως εκ τούτου είναι κοινωνικά πολυσθενείς φορείς ταξικών θέσεων. Στόχος είναι να δειχθούν τα ερμηνευτικά όρια των παραπάνω θεωριών.

Βιβλιογραφία

 

Τσουκαλάς, Κ. (1986). Κράτος, Κοινωνία, Εργασία στη μεταπολεμική Ελλάδα. Αθήνα: Θεμέλιο.

Wright, E.O. και Perrone, L. (1977). «Marxist Class Categories and Income Inequality», American Sociological Review, Vol.42, No1, Περίοδος: February, σσ.32-55 

 

Καλόμαλος, Θ. (1987). «Πολυσθένεια και μαρξική θεωρία των τάξεων», Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών, τχ.64, σσ.147-153

 

Πουλημάς, Μ. (2016). Νεομαρξιστικές Προσεγγίσεις της Ταξικής Δομής. Η Νέα Μεσαία Τάξη και το Κοινωνικό Υποκείμενο στον E.O.Wright. Αδημοσίευτη διδακτορική διατριβή.

                                  

Wright, E.O. (1978). Class Crisis and the State. London: Verso.

 

Wright, E.O. (1985). Classes, London: Verso.

 

6.3 Η ταξική θέση των αγροτών, των δημοσιών υπαλλήλων και των διανοούμενων

Στόχος είναι να διευκρινιστούν ερωτήματα σχετικά με την ταξική θέση ειδικών κατηγοριών στην κοινωνική δομή. Οι αγρότες, ανάλογα με το αν είναι ιδιοκτήτες της γης που καλλιεργούν, ταξινομούνται σε διαφορετικές κοινωνικές κατηγορίες. Επιπρόσθετα, οι αγρότες με ιδιοκτησία γης και παραγωγικών μέσων, διαφοροποιούνται περεταίρω στην κοινωνική δομή, ανάλογα με το μέγεθος του κεφαλαίου που διαθέτουν και τις δυνατότητες αναπαραγωγής ή και διεύρυνσης του, μέσω  της εκμίσθωσης εργασίας ή απλήρωτης οικογενειακής εργασίας. Αναφορικά με τους δημοσίους υπαλλήλους, ανάλογα με τον τομέα παραγωγής και τις λειτουργίες που επιτελούν εντός των μηχανισμών του αστικού κράτους ταξινομούνται σε διαφορετικές τάξεις (εργατική, μικροαστική και αστική).  Οι διανοούμενοι τέλος, ανάλογα με την ιστορικά και κοινωνικά προσδιορισμένη διάκριση μεταξύ της υλικής και πνευματικής παραγωγής στο πλαίσιο του κοινωνικού καταμερισμού της εργασίας και των απαιτήσεων της ταξικής διάρθρωσης της κοινωνίας, εντάσσονται σε διαφορετικές κοινωνικές τάξεις.  

Βιβλιογραφία

Βεργόπουλος, Κ. (1979).«Ο Καπιταλισμός και η οικογενειακή γεωργία», Αντί, τχ. 116, Ιανουάριος, σσ. 37-41

Γκράμσι, Α. (1972). Οι διανοούμενοι. Αθήνα: Στοχαστής.

Carchedi, G. (1986). On the Economic Identification of Social Classes. London: Routledge.

Λύτρας, Α. (2000). Κοινωνία και Εργασία. Ο Ρόλος των Κοινωνικών Τάξεων. Αθήνα: Παπαζήσης.

Μωυσίδης, Α. (1988). Συμβολαιακή Γεωργία στην Ελλάδα. Μια Σύγχρονη Μορφή Ενσωμάτωσης του Αγροτικού Τομέα στον Καπιταλισμό. Αθήνα: ΑΤΕ.

6.4 Η συζήτηση για το τέλος των τάξεων

Σε αυτή την υποενότητα εξετάζονται οι θεωρίες που υποστηρίζουν ‘το τέλος των κοινωνικών τάξεων’. Με άλλα λόγια, οι θεωρίες που αμφισβητούν την έννοια της κοινωνικής τάξης είτε ως αντικειμενική κοινωνική δομή, είτε ως σημαντική διάσταση της κοινωνικής ταυτότητας, ως εργαλείο ανάλυσης της κοινωνικής διαστρωμάτωσης των σύγχρονων κοινωνιών. Σχηματικά θα μπορούσαμε να κατηγοριοποιήσουμε τις θεωρίες σε δύο κατηγορίες, σύμφωνα με τα επιχειρήματα που προβάλλουν. Στην πρώτη κατηγορία, εντάσσονται οι θεωρίες  που υποστηρίζουν ότι άλλες πηγές κοινωνικής διαστρωμάτωσης, κυρίως το φύλο και η εθνότητα, είναι τουλάχιστον εξίσου σημαντικές όσο και η τάξη στην για την ερμηνεία της κοινωνικής διαστρωμάτωσης των σύγχρονων κοινωνιών. Στην δεύτερη κατηγορία, εντάσσονται οι θεωρίες που υποστηρίζουν ότι η κοινωνική τάξη έχει περιθωριοποιημένη θέση αναφορικά με τον τρόπο οργάνωσης των «μετα-μοντέρων κοινωνιών». Τα επιχειρήματα είναι ότι οι σύγχρονες κοινωνίες χαρακτηρίζονται από μια αύξηση των υλικών συνθηκών διαβίωσης, σημαντική κοινωνική ανομοιογένεια και αστάθεια, ώστε οι διαχωρισμοί με βάση τις κοινωνικές τάξεις που ίσχυαν στις βιομηχανικές κοινωνίες να έχουν απολέσει την ερμηνευτική τους ισχύ.

Βιβλιογραφία

Clark, T.N., & Lipset, S.M. (1991). «Are Social Classes Dying?», International Sociology, 6 (4), σσ.397-410

Clark, T.N., Lipset, S.M, & Rempel, M., (1993). «The declining Political Significance of Social Class», International Sociology, 8 (3), σσ.293-316

Hardt, M. & Negri, A. (2005). Multitude. War and Democracy in the Age of Empire. London: Hamish Hamilton.

Gorz, A. (1986). Αντίο Προλεταριάτο. Αθήνα: Στοχαστής.

Λύτρας, Α. (2000). Κοινωνία και εργασία. Ο Ρόλος των Κοινωνικών Τάξεων. Αθήνα: Παπαζήσης.

Pakulksi, J. & Waters, M. (1996). The Death of Class. London: Sage Publications.

Pakulksi, J. & Waters, M. (1996). The Reshaping and Dissolution of Social Class in Advanced Society, Theory and Society, 25 (5), σσ.667-691

Rifkin, J. (1996). Το Τέλος της Εργασίας και το Μέλλον της. Αθήνα: Νέα Σύνορα.

Ενότητα Γ: Διαδικασίες κρίσης και κοινωνική διαστρωμάτωση

7^η εισήγηση

Η οικονομική και πολιτική κρίση του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού ως εκδοχή της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης

Σε αυτή την θεματική ενότητα, αναδεικνύονται οι οικονομικές αιτίες της ελληνικής κρίσης και οι συνέπειές της στο επίπεδο του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού. Στο πλαίσιο αυτό εξετάζονται τρεις ερμηνείες της κρίσης.

Σύμφωνα με την πρώτη, η ελληνική κρίση συνιστά ειδική εθνική περίπτωση και οφείλεται: α) στα μεγάλα και χρόνια  δημοσιονομικά ελλείμματα του ελληνικού κράτους που χρηματοδοτούνται μέσω του εξωτερικού δανεισμού, β) τις κατακτήσεις της εργατικής τάξης και συγκεκριμένα την αύξηση των μισθών πάνω από την αύξηση της παραγωγικότητας σε συνδυασμό με την αύξηση των κοινωνικών δαπανών από το κράτος, γ) σε ατέλειες της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης (ΟΝΕ) και δ) στην παγκόσμια κρίση του 2007-8.

Η δεύτερη ερμηνεία υποστηρίζει επίσης ότι η ελληνική κρίση είναι κρίση χρέους, αλλά οι ρίζες της είναι διεθνείς και οφείλονται α) στον χρηματιστικοποιημένο καπιταλισμό και β) στην ατελή αρχιτεκτονική της ΟΝΕ, η οποία δημιουργεί ανισορροπίες μεταξύ των χωρών του ευρωπαϊκού κέντρου και των χωρών της περιφέρειας.

Η τρίτη ερμηνεία, υποστηρίζει ότι η κρίση προέκυψε: α) από την κρίσης υπερσυσσώρευσης του ελληνικού καπιταλισμού που οφείλεται στην πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους, λόγω αύξησης της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου και β) από την αδυναμία του ελληνικού κεφαλαίου να ανταγωνιστεί με τα υψηλότερης εργατικής παραγωγικότητας ευρωπαϊκά κεφάλαια, με αποτέλεσμα να υφίσταται ιμπεριαλιστική οικονομική εκμετάλλευση από αυτά.

Στόχος είναι να δειχτεί ότι η ελληνική κρίση, πέρα από τις όποιες ιδιαιτερότητες της ελληνικής οικονομίας, συνιστά ένα φαινόμενο συνδεδεμένο με την διεθνή οικονομική κρίση.

Βιβλιογραφία

Σακελλαρόπουλος, Σ. (2014). Κρίση και Κοινωνική Διαστρωμάτωση στην Ελλάδα του 21^ου αιώνα. Αθήνα: Τόπος.

Μαυρουδέας Σ. & Μανιάτης Θ., (2013). «Η Παγκόσμια Καπιταλιστική Κρίση, το Ελληνικό Πρόβλημα και ο Μαρξισμός: Ένα Περίγραμμα Ανάλυσης και Συζήτησης», στο Ο Μαρξισμός και η Ελληνική Οικονομική Κρίση. Αθήνα: Gutenberg, σσ.11-43

Μαυρουδέας, Στ. (2013). «Η ελληνική τραγωδία: ανταγωνιστικές ερμηνείες της ελληνικής κρίσης», https://stavrosmavroudeas.wordpress.com/2013/08/06

Mavroudeas, S. (2013). «Development and crisis: The turbulent course of Greek Capitalism». International Critical Thought, Vol.3, Is.3, pp.297-314

Μανιάτης, Θ. (2013). «Συσσώρευση Κεφαλαίου και Κρίση στην Παγκόσμια και την Ελληνική Οικονομία: Μια Μαρξιστική Ανάλυση», στο Ο Μαρξισμός και η Ελληνική Οικονομική Κρίση. Αθήνα: Gutenberg, σσ.43-89

Μανιάτης, Θ. (2011). Η Δημοσιονομική Κρίση και ο Κοινωνικός Μισθός στην Ελλάδα. Στο Βλάχου, Α., Θεοχαράκης, Ν., & Μανιάτης, Θ (επιμ.), Οικονομική Κρίση και Ελλάδα. Αθήνα: Gutenberg, σσ.206-226

Βλάχου, Α., Θεοχαράκης, Ν., & Μανιάτης, Θ. (επιμ.), (2011). Οικονομική Κρίση και Ελλάδα. Αθήνα: Gutenberg.

Λαπαβίτσας, Κ. (κ.ά.). (2010). Κρίσης Ευρωζώνης. Φτώχεια του Δυνατού, Πτώχευση του Αδυνάτου. Αθήνα: Νοβόλι.

Μηλιός, Γ. (2011). Η ελληνική κρίση ως εκδοχή της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης και της κρίσης της ΟΝΕ. Εισήγηση στο Διεθνές Συνέδριο «Δημόσιο Χρέος και πολιτικές λιτότητας στην Ευρώπη: Η απάντηση της Ευρωπαϊκής Αριστεράς». Διοργάνωση: Κόμμα της Ευρωπαϊκής Αριστεράς, Συνασπισμός της Αριστεράς και Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς: http://rnbnet.gr/details.php?id=2075?id=2075.

Χριστοδουλάκης, Ν. (2012). Οικονομικές Θεωρίες και Κρίσεις, Ο Ιστορικός Κύκλος Ορθολογισμού και Απερισκεψίας. Αθήνα: Κριτική.

Ιωακείμογλου, Η. (2011). Κόστος Εργασίας, Περιθώρια Κέρδους και Ανταγωνιστικότητα στην Ελλάδα 1995-2009. Αθήνα: ΙΝΕ-ΓΣΕΕ.

Shaikh, A. (1999). «Explaining the Global Economic Crisis», Historical Materialism, 5, pp.103-144  

Milios J., & Sotiropoulos D. (2010). «Crisis of Greece or Crisis of the Euro? A View from the European Periphery». Journal of Balkan and Near Eastern Studies, vol.12, no.3.

Seretis, S. (2015). Review of Greek Capitalism in Crisis: Marxist Analyses, edited by Stavros Mavroudeas. International Critical Thought, 5:2, pp.258-263

8^η εισήγηση

Η αντιμετώπισή της κρίσης του ελληνικού καπιταλισμού μέσω των πακέτων στήριξης και των μνημονίων και οι κοινωνικές συνέπειες

Εξετάζονται τα μέτρα που πάρθηκαν από το ελληνικό κράτος για την αντιμετώπιση της κρίσης του ελληνικού καπιταλισμού και οι κοινωνικές τους συνέπειες. Στόχος είναι, να αναδειχθούν οι κοινωνικές επιπτώσεις από τη μείωση του μισθολογικού κόστους στον δημόσιο και ιδιωτικό τομέα, από την μείωση των εξόδων του δημοσίου μέσω του περιορισμού των δημοσίων επενδύσεων και της απόλυσης εργαζομένων, από τις αλλαγές στις εργασιακές σχέσεις και από την αύξηση της φορολόγησης των εισοδημάτων και της ακίνητης περιουσίας.

Βιβλιογραφία

Σακελλαρόπουλος, Σ. (2014). Κρίση και Κοινωνική Διαστρωμάτωση στην Ελλάδα του 21^ου αιώνα. Αθήνα: Τόπος.

Κουζής, Γ. (2011). Η Εργασία στη Δίνη της Οικονομικής Κρίσης και του Μνημονίου: Δέκα Επισημάνσεις, Ουτοπία, 97:7-12.

Κουζής,  Γ. (2001). Το Εργασιακό Τοπίο στην Ελλάδα μετά τα Μνημόνια, στο Κρίση και Εργασία. Αθήνα: Μορφωτικό Ίδρυμα της ΕΣΥΕΑ, 34-43.

Καζάκος, Α. (2011). Από τις Συλλογικές Συμβάσεις Εργασίας στη Βία των Ατομικών Συμβάσεων Εργασίας,  στο Κρίση και Εργασία. Αθήνα: Μορφωτικό Ίδρυμα της ΕΣΥΕΑ, 20-32.

Μητρόπουλος, Α. (2013). Η κοινωνία στο απόσπασμα. Τρίτο Μνημόνιο: Η βίαιη εσωτερική υποτίμηση. Αθήνα: Λιβάνης.

Kondilis, E. Giannakopoulos, S., Ganava, M., Ierodiakonou, I., Waltzkin, H., & Benos, A., (2013). Economic crisis, Restrictive Policies and the Populations Health and Health Care: The Greek case. Public Health Ethics, 103(6):973-980.

Τοζίδης, Γ. (2013). Ο Μετασχηματισμός του Ελληνικού Τραπεζικού Συστήματος. Ποιες Αλλαγές Φέρνει η Ανακεφαλαιοποίηση. Τετράδια, 62-63:17-28.

9^η εισήγηση

Οι μετασχηματισμοί του κράτους, η ‘κρίση πολιτικής εκπροσώπησης’ και η αντίδραση των κυριαρχούμενων τάξεων

Βασική προϋπόθεση για την εφαρμογή των μέτρων για την αντιμετώπιση της κρίσης του ελληνικού καπιταλισμού, ήταν ο μετασχηματισμός του κράτους και των λειτουργιών του. Σε αυτή την ενότητα διαπραγματευόμαστε την κατεύθυνση που πήρε ο μετασχηματισμός του κράτους, όπως και τις κοινωνικές αντιδράσεις που προκάλεσε. Ποιες είναι οι επιπτώσεις από την κρατική μονοπωλιακή διαχείριση του συνόλου των τομέων της οικονομικής και κοινωνικής ζωής, στις σχέσεις αντιπροσώπευσης και τις παραδοσιακές αστικές ελευθερίες; Ποια ήταν η αντίδραση των κυριαρχούμενων τάξεων στην εφαρμογή έκτακτων οικονομικών μέτρων, στην αύξηση των κατασταλτικών μέτρων και συνολικότερα έναντι των μετασχηματισμών της μορφής του κράτους; Πώς επηρεάστηκε ο συνολικός πολιτικός σχηματισμός από το κύμα των λαϊκών αντιδράσεων; Ποια ήταν η έκβαση της «κρίσης εκπροσώπησης» που δημιουργήθηκε και ποιες πολιτικές πρακτικές υιοθετήθηκαν από τις κυριαρχούμενες τάξεις;

Βιβλιογραφία

Agamben, G. (2007). Κατάσταση Εξαίρεσης. Αθήνα: Πατάκης.

Μαρκαντωνάτου, Μ. (2012). «Το Κράτος της Δημοσιονομικής Κρίσης και οι Ρητορικές της Έκτακτης Ανάγκης, του Οικονομικού Πολέμου και της Υποχώρησης της Κυριαρχίας». Θέσεις, τχ. 118. http://www.theseis.com/index.php?option=com_content&task=view&id=1172

Μαρξιστικός Χώρος Μελετών, (2015). Ταξική Διάρθρωση της Ελληνικής Κοινωνίας: Ταξική Συνείδηση και Πολιτική Διαπάλη, Αθήνα, Εκδόσεις Ταξιδευτής.

Πουλαντζάς, Ν. (1984). Το Κράτος, η Εξουσία, ο Σοσιαλισμός. Αθήνα: Θεμέλιο.

Πουλαντζάς, Ν. (2006). Φασισμός και Δικτατορία: Η Τρίτη Διεθνής Αντιμέτωπη με το Φασισμό. Αθήνα: Θεμέλιο.

Χρυσόγονος, Κ. (2013). Η Καταστρατήγηση του Συντάγματος στην Εποχή των Μνημονίων. Αθήνα: Λιβάνης.

Ενότητα Δ: Η εξέλιξη της κοινωνικής διαστρωμάτωσης και η συγκρότηση νέων κοινωνικών κινημάτων

10^η εισήγηση

Η εξέλιξη της κοινωνικής διαστρωμάτωσης στην Ελλάδα (1981-2020)

Η θεωρητική ανάλυση και η παρουσίαση των αναλυτικών εργαλείων σε συνδυασμό με την ανάλυση των οικονομικών και κοινωνικών μετασχηματισμών που έγινε στις προηγούμενες ενότητες , επιτρέπει να τεθούν ερωτήματα και υποθέσεις εργασίας σχετικά με την εξέλιξη της κοινωνικής διαστρωμάτωσης του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού με αφετηρία την δεκαετία του ’80. Με βάση τα δεδομένα της Εθνικής Στατιστικής Υπηρεσίας της Ελλάδας, (ΕΣΥΕ) και έχοντας επίγνωση των απαραίτητων τροποποιήσεων, προκειμένου να μετατραπούν σε κατηγορίες κοινωνικής ανάλυσης, στοχεύουμε σε μια αποτύπωση της ελληνικής κοινωνικής δομής και των μετασχηματισμών της. Επιπρόσθετος στόχος της υπο-ενότητας είναι η σύνδεση του μακρο-επιπέδου κοινωνιολογικής ανάλυσης, όπου διατυπώνονται υποθέσεις με βάση μια υποθετικο-παραγωγική μεθοδολογία με το μικρο-επίπεδο κοινωνιολογικής ανάλυσης, όπου ελέγχονται οι υποθέσεις με βάση πραγματολογικά δεδομένα. Παρόλο που, ένας τέτοιος έλεγχος δεν αναγνωρίζεται μεθοδολογικά απαραίτητος για την εγκυρότητα των επιστημονικών θέσεων, από το σύνολο των κοινωνιολογικών επιστημονικών παραδειγμάτων.

Μέρος Ι. Από το 1981 στο 2001: Οι αλλαγές στη διαστρωμάτωση της ελληνικής κοινωνίας

Μέρος ΙΙ. Από το 2001 στο 2009: Οι κοινωνικοί μετασχηματισμοί πριν από την έλευση της κρίσης

Μέρος IΙΙ. Από το 2009 στο 2020: Οι μετασχηματισμοί την περίοδο της κρίσης 

Βιβλιογραφία

Σακελλαρόπουλος, Σ. (2014). Κρίση και Κοινωνική Διαστρωμάτωση στην Ελλάδα του 21^ου αιώνα. Αθήνα: Τόπος.

Αρανίτου, Β. (2018). Η μεσαία τάξη στην Ελλάδα την εποχή των μνημονίων. Μεταξύ κατάρρευσης και ανθεκτικότητας. Αθήνα: Θεμέλιο.

Κάππος, Κ. (2004). Ταξική Διάρθρωση της Σύγχρονης Ελληνικής Κοινωνίας. Αθήνα: Αλήθεια.

Οικονομάκης Γ., Ζησιμόπουλος Γ., Κατσορίδας Δ., Κόλλιας Γ., & Κρητικίδης Γ., (2015). Η Ταξική Διάρθρωση και η Θέση της Εργατικής Τάξης στην Ελληνική Κοινωνία. Αθήνα: ΙΝΕ/ΓΣΕΕΕ, Παρατηρητήριο Οικονομικών και Κοινωνικών Εξελίξεων.

Μαρξιστικός Χώρος Μελετών, (2015). Ταξική Διάρθρωση της Ελληνικής Κοινωνίας: Ταξική Συνείδηση και Πολιτική Διαπάλη. Αθήνα:Ταξιδευτής.

Λύτρας, Α. (2007). Αναλύσεις περί Κοινωνικής Δομής: Κοινωνική Οργάνωση και Πολιτική στον Εικοστό Πρώτο Αιώνα. Αθήνα: Παπαζήση.

Λύτρας, Α. (2000). Κοινωνία και Εργασία. Ο Ρόλος των Κοινωνικών Τάξεων. Αθήνα: Παπαζήσης.

Τσουκαλάς, Κ. (1986). Κράτος, Κοινωνία, Εργασία στη μεταπολεμική Ελλάδα. Αθήνα: Θεμέλιο.

11^η εισήγηση

Κοινωνική διαστρωμάτωση και νέα κοινωνικά κινήματα

Εξετάζονται οι όροι και οι διαδικασίες συγκρότησης του κοινωνικού υποκειμένου μετασχηματισμού της κοινωνίας, με αφορμή την κρίση του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού. Οι θεωρίες των νέων κοινωνικών κινημάτων αμφισβητούν την ύπαρξη των τάξεων ως αντικειμενικών κατηγόριων, οι φορείς των οποίων έχουν κοινά ιστορικά συμφέροντα. Κατά συνέπεια αμφισβητούν την ενότητα της εργατικής τάξης, και τη δυνατότητα της να συγκροτηθεί ως κοινωνικό υποκείμενο που παρεμβαίνει στις ιστορικές εξελίξεις. Σύμφωνα με τις θεωρίες των νέων κοινωνικών κινημάτων, η κατάσταση των σύγχρονων κοινωνιών είναι σύνθετη και πλουραλιστική με αποτέλεσμα να διαμορφώνονται νέα κοινωνικά υποκείμενα και νέες πολιτικές ταυτότητες. Στόχος είναι να αναδειχτούν τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα της επιστημολογικής μετατόπισης από τις κοινωνικές τάξεις στα κοινωνικά κινήματα για την κατανόηση της συλλογικής δράσης. Επιπρόσθετα, αντικείμενο διαπραγμάτευσης αποτελεί η ταξική διάρθρωση των κοινωνικών κινημάτων που προέκυψαν από την κρίση του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού, καθώς και οι μορφές κοινωνικής διαμαρτυρίας που υιοθέτησαν.

Βιβλιογραφία

Ψημίτης, Μ. (2011). Εισαγωγή στα σύγχρονα κοινωνικά κινήματα. Αθήνα: Διάδραση.

Ψημίτης, Μ. (2017). Κοινωνικά Κινήματα στην Καθημερινή Ζωή. Ταυτότητα, αλληλεγγύη και προεικόνιση σε σύγχρονες ‘κοσμοπολίτικες κοινότητες’. Θεσσαλονίκη: Τζιόλα.

Αλεξίου, Θ. (2002). «Από τις Κοινωνικές Τάξεις στις Στρατηγικές της Ταυτότητας. Αναδιάρθρωση της Παραγωγής και Νέα Κοινωνικά Κινήματα», Θέσεις, Τχ. 79, Περίοδος: Απρίλιος-Ιούνιος, σσ. 67-84.

Λύτρας, Α. (2000). Κοινωνία και Εργασία. Ο Ρόλος των Κοινωνικών Τάξεων, Αθήνα: Παπαζήσης.

Μαρξιστικός Χώρος Μελετών, (2015). Ταξική Διάρθρωση της Ελληνικής Κοινωνίας: Ταξική Συνείδηση και Πολιτική Διαπάλη. Αθήνα: Ταξιδευτής.

12^η-13^η εισηγήσεις

Κατά τη διάρκεια των δύο τελευταίων εισηγήσεων θα γίνει παρουσίαση των εργασιών από τους/τις φοιτητές/τριες του σεμιναρίου.

• ΣΥΝΙΣΤΩΜΕΝΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

 

 Εγχειρίδια του μαθήματος:

• Σακελλαρόπουλος, Σ. (2014). Κρίση και κοινωνική διαστρωμάτωση στην Ελλάδα του 21^ου αιώνα. Αθήνα: Τόπος.
• Λύτρας, Α. (2020). Η Ελληνική Κοινωνία στον 21^ο αιώνα. Αθήνα: Παπαζήση.

Συμπληρωματική βιβλιογραφία:

• Αλεξίου, Θ. (2009). Κοινωνικές τάξεις, κοινωνικές ανισότητες και συνθήκες ζωής. Αθήνα: Παπαζήση.
• Αρανίτου, Β. (2018). Η μεσαία τάξη στην Ελλάδα την εποχή των μνημονίων. Μεταξύ κατάρρευσης και ανθεκτικότητας. Αθήνα: Θεμέλιο.
• Μοσχονάς, Α. (2005). Τάξεις και στρώματα στις σύγχρονες κοινωνίες. Αθήνα: Οδυσσέας.
• Βλάχου, Α., Θεοχαράκης, Ν., & Μανιάτης, Θ. (επιμ.), (2011). Οικονομική Κρίση και Ελλάδα, Αθήνα, Gutenberg.
• Ψημίτης, Μ. (2011). Εισαγωγή στα σύγχρονα κοινωνικά κινήματα. Αθήνα: Διάδραση.
• Τσουκαλάς, Κ. (1986). Κράτος, Κοινωνία, Εργασία στη μεταπολεμική Ελλάδα. Αθήνα: Θεμέλιο.
• Wright,O. (1985). Classes. London: Verso.
• Wright,Ο. (1997). Class counts: Comparative studies in class analysis. Cambridge: Cambridge University Press.
• Λύτρας, Α. (2000). Κοινωνία και Εργασία. Ο Ρόλος των Κοινωνικών Τάξεων. Αθήνα: Παπαζήσης.
• Λύτρας, Α. (2007). Αναλύσεις περί κοινωνικής δομής: κοινωνική οργάνωση και πολιτική στον εικοστό πρώτο αιώνα. Αθήνα: Παπαζήσης.
• Μηλιός, Γ. (2000). Ο Ελληνικός Κοινωνικός Σχηματισμός: Από τον Επεκτατισμό στην Καπιταλιστική Ανάπτυξη. Αθήνα: Κριτική.
• Μουζέλης, Ν. (1978). Νεοελληνική Κοινωνία: Όψεις Υπανάπτυξης. Αθήνα: Εξάντας.

 

• ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ και ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ – ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ
• Τρόπος Παράδοσης:
• Πρόσωπο με πρόσωπο διαλέξεις, εισηγήσεις των φοιτητών/τριών και συζητήσεις στην τάξη σχετικά με την προβληματική της κοινωνικής διαστρωμάτωσης.
• Μέθοδοι αξιολόγησης/βαθμολόγησης:

Η τελική βαθμολογία διαμορφώνεται με βάση τις εξής παραμέτρους:

• Την ενεργή παρουσία στο σεμινάριο και την συμμετοχή στη συζήτηση με βάση τα κείμενα της βιβλιογραφίας (20% της τελικής βαθμολογίας).
• Την παρουσίαση ενός αντιπροσωπευτικού κειμένου της πρωτογενούς βιβλιογραφίας κατά την διάρκεια του μαθήματος με τρόπο που να συνδέεται με την ευρύτερη θεματολογία του σεμιναρίου (30% της τελικής βαθμολογίας).
• Την γραπτή εργασία της επιλογής των φοιτητών/τριών, υπό τις οδηγίες του διδάσκοντα, σε ζητήματα που αποτελούν αντικείμενα της ανάλυσης του σεμιναρίου. Η εργασία θα γίνει σε ομάδες 2 ή 3 ατόμων ανάλογα με τον αριθμό των φοιτητών/τριων και η έκτασή της θα είναι περίπου 7.000 λέξεις ή 15 σελίδες Α4, γραμματοσειρά Calibri 11, διάστιχο 1,15. Η εργασία παραδίδεται στο τέλος του εξαμήνου (50% της τελικής βαθμολογίας).
• Γλώσσα διδασκαλίας: Ελληνικά

 

 

 

 

 

 

Ημερομηνία δημιουργίας

Κυριακή 5 Οκτωβρίου 2025