Παρουσίαση/Προβολή

(657) -  Πουλημάς Μιχάλης

Περιγραφή Μαθήματος

Κοινωνιολογία της Κοινωνικής Διαφοροποίησης

(1) ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

Το μάθημα ακολουθώντας την συλλογιστική των κλασσικών θεωρητικών της κοινωνιολογίας, προσεγγίζει την διαφοροποίηση ως το κύριο χαρακτηριστικό γνώρισμα μιας εξελικτικής διαδικασίας από πιο απλές, παραδοσιακές και αδιαφοροποίητες κοινωνίες και μορφές συνεργασίας προς σύγχρονες, σύνθετες και περισσότερο διαφοροποιημένες. Μέσω της διαφοροποίησης, οι κύριες κοινωνικές λειτουργίες ή οι κύριες θεσμικές σφαίρες της κοινωνίας αποσυνδέονται η μία από την άλλη, προσδένονται σε εξειδικευμένες συλλογικότητες και ρόλους και οργανώνονται σε σχετικά συγκεκριμένα και αυτόνομα συμβολικά και οργανωτικά πλαίσια.

Στο βαθμό που η διαφοροποίηση, αναφέρεται στη μορφή και τη δομή μιας μεγάλης κλίμακας κοινωνικής οντότητας, παραδοσιακά της ‘κοινωνίας’, διερευνάται πώς και με βάση ποια δομική αρχή, οι κύριες μονάδες εντός ενός κοινωνικού συστήματος (ή υποσυστήματος) ορίζονται και διακρίνονται η μία από την άλλη. Από αναλυτική άποψη, μπορούμε να διακρίνουμε τουλάχιστον τρεις μορφές αυτής της διαδικασίας: κατατμηματική, διαστρωματωτική και λειτουργική διαφοροποίηση. H κοινωνική ανάλυση και η ερμηνεία των παραπάνω μορφών ωστόσο, δεν γίνεται αποκλειστικά από την σκοπιά των αξιών, των παραγωγικών δομών, των λειτουργιών ή και των θεσμών και των τρόπων που διαφοροποιούνται στον χρόνο ή και διαμορφώνουν την δράση των ατόμων. Ακολουθεί και την αντίθετη κατεύθυνση, ήτοι αυτή που οδηγεί από τους δρώντες, στις αξίες, τους θεσμούς και τις παραγωγικές σχέσεις. 

Στο πλαίσιο αυτό, θα επιχειρηθεί η αποσαφήνιση των διαστάσεων και των μηχανισμών της κοινωνικής διαφοροποίησης, καθώς και η ανάδειξη των φορέων που εμπλέκονται στις διαδικασίες της διαφοροποίησης των κοινωνικών συστημάτων.  Επιπρόσθετα, στο σύνολο των διαλέξεων, η κοινωνική διαφοροποίηση θα συνδεθεί με δυο κεντρικούς άξονες της κοινωνιολογικής θεωρίας, ήτοι την σύνδεση μάκρο και μίκρο φαινομένων και την σχέση δρώντων και συστήματος μέσα από κλασικές (H. Spencer, E. Durkheim, K. Marx) και σύγχρονες κοινωνιολογικές προσεγγίσεις (T. Parsons, N. Luhman, J. Habermars, J. Alexander, S. Eisenstadt, E.O. Wright, N.Mouzelis).

 

Οργάνωση των εισηγήσεων

1η εισήγηση

Κοινωνιολογικές προσεγγίσεις της κοινωνικής διαφοροποίησης: θεωρητικά παραδείγματα, ιστορικές και πολιτικές καταβολές της έννοιας.

2η εισήγηση

Η διαφοροποίηση ως  ενοποιητικός μηχανισμός των μερών της κοινωνίας και ως συγκριτικό εργαλείο ταξινόμησης των κοινωνιών σε μια εξελικτική-αναπτυξιακή κλίμακα (H. Spencer).

3η εισήγηση

Ο κοινωνικός καταμερισμός της εργασίας και η οργανική αλληλεγγύη ως λειτουργικές προϋποθέσεις για την κοινωνική διαφοροποίηση και την επίτευξη ανώτερων επιπέδων κοινωνικής οργάνωσης  (E. Durkheim).

4η εισήγηση

Τύποι και διαστάσεις της κοινωνικής διαφοροποίησης: Κατατμηματική, διαστρωματωτική και λειτουργική διαφοροποίηση.

Ι. Η διαφοροποίηση στο πλαίσιο των προνεωτερικών κοινωνιών: Κοινότητες, εκτεταμένοι δεσμοί συγγένειας, συντεχνίες και παραδόσεις.

ΙΙ. Μορφές διαστρωματωτικής διαφοροποίησης: κοινωνικές τάξεις, εξουσία, κάστες και ελίτ.

ΙΙΙ. Λειτουργική διαφοροποίηση του κοινωνικού συστήματος στις θεσμικές σφαίρες της οικονομίας, της πολιτικής, του δικαίου, της τέχνης και του αθλητισμού.

5η εισήγηση

Οι πολλαπλές διασυνδέσεις μεταξύ τύπων και διαστάσεων της κοινωνικής διαφοροποίησης στις κοινωνίες της ύστερης νεωτερικότητας.

6η εισήγηση

Η θεωρία των συστημάτων κοινωνικής δράσης και της κοινωνικής διαφοροποίησης του T. Parsons.

7η εισήγηση

Η σύγχρονη κοινωνία ως λειτουργικά διαφοροποιημένο σύστημα.

1. I. Η σχετική αυτονομία και η αλληλοτροφοδότηση μεταξύ των συστημάτων της πολιτικής, της οικονομίας, της επιστήμης, του δικαίου, της εκπαίδευσης, της θρησκείας, της οικογένειας κλπ. (N. Luhmann)
2. II. Τα συμβολικά μέσα επικοινωνίας των λειτουργικών συστημάτων (εξουσία, χρήμα, αλήθεια, πίστη κ.ο.κ.)

8η εισήγηση

Μορφές διαφοροποίησης και ευρωπαϊκός εκσυγχρονισμός.

9η εισήγηση

Η νεολειτουργιστική προσέγγιση της κοινωνικής διαφοροποίησης (J. Alexander).

10η εισήγηση

Η θεωρία των κοινωνικών πεδίων ως θεωρία της κοινωνικής διαφοροποίησης (P. Bourdieu).

11η εισήγηση

Η σημασία της διάκρισης μεταξύ κοινωνικής και συστημικής ενσωμάτωσης για την μελέτη των διαδικασιών κοινωνικής διαφοροποίησης και αλλαγής (D. Lockwood, A. Giddens, J. Habermas).

12η εισήγηση

Η αυξανόμενη διαφοροποίηση στις μορφές του κοινωνικού καταμερισμού της εργασίας: η άνοδος των "νέων μεσαίων τάξεων" και των σύγχρονων επαγγελμάτων στις κοινωνίες της γνώσης (E.O.Wright).

13η εισήγηση

Η παγκόσμια κοινωνία ως κοινωνικό σύστημα

1. I. Χωρικές διαστάσεις της διαφοροποίησης
2. II. Νέες μορφές θεσμικής διάρθρωσης μεταξύ κέντρου-περιφέρειας και μεταξύ πόλης και υπαίθρου.

III. Ο ρόλος των τοπικών, εθνικών, υπερεθνικών πολιτικο-διοικητικών φορέων στις διαδικασίες κοινωνικής διαφοροποίησης.

1. IV. Ο ρόλος των επιχειρήσεων, των δημόσιων οργανισμών και των κοινωνικών κινημάτων στις διαδικασίες κοινωνικής διαφοροποίησης.

14η εισήγηση

Ανακεφαλαίωση.

 

(2) ΜΑΘΗΣΙΑΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ

 

• Η εισαγωγή των φοιτητών/τριων στο γνωστικό πεδίο της Κοινωνικής Διαφοροποίησης (ΚΔ).
• Να γνωρίζουν πώς οι διαφορετικοί τύποι και διαστάσεις της διαφοροποίησης αναδύονται, γίνονται περισσότερο ή λιγότερο σημαντικές, αλλάζουν με την πάροδο του χρόνου και αλληλεπιδρούν μεταξύ τους.
• Πώς προκύπτει (σε επίπεδο μεταβολής κοινωνικού status, ανακατανομής υλικών και συμβολικών πόρων, ιεραρχιών, ανισοτήτων, κοκ.) η ΚΔ στη σύγχρονη κοινωνία και ποιες διαφορές εμφανίζει σε σύγκριση με προηγούμενες μορφές κοινωνικής οργάνωσης,
• Ποιες είναι οι δομικές διαδικασίες που ενεργοποιούν μεταβολές στην ΚΔ και ποιες δομές επηρεάζονται από αυτές τις μεταβολές,
• Ποιες κοινωνικές και θεσμικές δυναμικές απελευθερώνονται μέσα από την ΚΔ,
• Ποιοι δρώντες και υπό ποια ιδιότητα εμπλέκονται στην ΚΔ,
• Ποιες είναι οι μορφές κοινωνικής ενσωμάτωσης ή κοινωνικής αντίστασης των παλαιών και νέων κοινωνικών ομάδων απέναντι στην ΚΔ.
• Πως επιτυγχάνεται η κοινωνική ενσωμάτωση στις διαφοροποιημένες και εξατομικευμένες κοινωνικές τάξεις πραγμάτων της νεωτερικότητας;

 

(3) ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ και ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ – ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ

 

Η τελική βαθμολογία διαμορφώνεται με βάση τις εξής παραμέτρους:

• Γραπτές εξετάσεις.
• Δυνατότητα προαιρετικής εργασίας, κατόπιν συνεννόησης με τον διδάσκοντα (+30%). Για να συνυπολογιστεί ο βαθμός της εργασίας στην τελική αξιολόγηση απαραίτητη προϋπόθεση είναι τόσο ο βαθμός της γραπτής (ή προφορικής) εξέτασης όσο και της εργασίας να είναι από 5 και πάνω.

 

(4)          ΣΥΝΙΣΤΩΜΕΝΗ-ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

α) Εγχειρίδια του μαθήματος:

• Μουζέλης, Ν. (2010). Γέφυρες μεταξύ νεωτερικής και μετανεωτερικής κοινωνικής θεωρίας (Β. Καπετανγιάννης, Μετ.). Αθήνα: Θεμέλιο.
• Χέλμουτ, Β./Helmut, W. (1997). Εισαγωγή στη συστημική θεωρία (Ν. Λίβος, Μετ.). Αθήνα: Κριτική.
• Πάρσονς, Τ. (2015). Η δομή της κοινωνικής δράσης. Μια μελέτη της κοινωνικής θεωρίας με ειδική αναφορά σε μια ομάδα πρόσφατων ευρωπαίων συγγραφέων. Αθήνα: Παπαζήσης.

β) Συμπληρωματική βιβλιογραφία:

• Alexander, J.C. (1998). Neofunctionalism and After. Oxford: Blackwell Publishers.
• Alexander, J.C. & Colomy, P. (1990). Differentiation theory and social change. New York: Columbia University Press.
• Alexander, J.C. 1992. ‘Durkheim’s Problem and Differentiation Theory Today.’ In Social Change and Modernity, edited by Haferkamp, H., Smelser N.J., 179-204. Berkley: University of California Press.
• Αλεξίου, Θ. (2002). «Από τις Κοινωνικές Τάξεις στις Στρατηγικές της Ταυτότητας. Αναδιάρθρωση της Παραγωγής και Νέα Κοινωνικά Κινήματα», Θέσεις, Τχ. 79, Περίοδος: Απρίλιος-Ιούνιος, σσ. 67-84.
• Bottomore, T. (1966). Elites and society. Harmondsworth: Penguin
• Bourdieu P., (2002). Η διάκριση. Κοινωνική κριτική της καλαισθητικής κρίσης, μτφρ.Κ.Καψάμπέλη, Αθήνα, Πατάκης.
• Γεωργίου, Θ. (2003). Η Φιλοσοφία ως Συστημική Θεωρία. Δοκίμια για τον Niklas Luhmann. Αθήνα: Σάκκουλας.
• Durkheim, E. (1964). The division of labor in society (G. Simpson, Μετ.). USA, Illinois: The Free Press of Glencoe.
• Eisenstadt, S.N. 1963. The Political System of Empires. New York: Free Press.
• Giddens, Anthony. 1984. The Constitution of Society, Cambridge: Polity Press.
• Graib, I. (2000). Σύγχρονη κοινωνιολογική θεωρία. Αθήνα: Ελληνικά γράμματα.
• Habermas, J. (1984). The Theory of Communicative Action. Vol. One. Boston: Beacon Press
• Habermas, J. (1987). The Theory of Communicative Action. Vol. Two. Cambridge: Polity Press.
• Habermas, J. (2004). «Ο επικοινωνιακός λόγος: Μία άλλη δυνατότητα εξόδου από τη φιλοσοφία του υποκειμένου», στο Γιώργος Βέλτσος (επιμ.), Η Διαμάχη. Κείμενα για την Νεοτερικότητα. Αθήνα: Πλέθρον.
• Lockwood, D. (1964). 'Social Integration and System Integration' in G.K. Zollschan and W. Hirsch (eds), Explorations in Social Change. London: Routledge.
• Lockwood, D. (1996). 'Civic Integration and Class Formation', British Journal of Sociology, vol. 47, no. 3.
• Λύτρας, Α. (2000). Κοινωνία και Εργασία. Ο Ρόλος των Κοινωνικών Τάξεων, Αθήνα: Παπαζήσης.
• Luhmann, N. (1982). The Differentiation of Society (S. Holmes και C. Larmore, Μετ.). New York: Columbia University Press.
• Luhmann, N. (1997), “Globalization or World Society: How to conceive of Modern Society?”, in International Review of Sociology, vol. 7, n. 1, pp.67-80.
• Λούμαν, Ν. (1995). Θεωρία των Κοινωνικών Συστημάτων. (Αντ. Μακρυδημήτρης, Π. Καρακατσούλης, Επιμ.). Αθήνα: Σάκκουλας.
• Μαγκλάρας, Β. (2013). Θεωρίες κοινωνικών συστημάτων. Parsons, Luhmann, Habermas. Αθήνα: Σιδέρης.
• Μαραγκουδάκης, Μ. και Χατζηπαντελής Θ. (2021). Η ελληνική κρίση και οι πολιτισμικές της καταβολές: Μια σπουδή στα πολιτισμική πρότυπα και την πολιτική κουλτούρα της σύγχρονης Ελλάδας. Αθήνα: Σιδέρης.
• Μαραγκουδάκης, Μ. και Πασχαλίδης, Π. (2019). Το βέβηλο και το ιερό στον αναρχισμό: Μια πολιτισμική ανάλυση του αναρχικού εαυτού και της αναρχικής δράσης στην Ελλάδα. Αθήνα: Προπομπός.
• Μουζέλης, Ν. (1997). Επιστροφή στην κοινωνιολογική θεωρία (Β. Καπετανγιάννης, Μετ.). Αθήνα: Θεμέλιο.
• Μπέργκερ, Π., και Λούκμαν, Τ. (2003/1966). «Η κοινωνική κατασκευή της πραγματικότητας». Αθήνα: Νήσος.
• Ναγόπουλος, Ν. (2015). Γνώση, μέθοδος και κοινωνική πράξη [Προπτυχιακό εγχειρίδιο]. Κάλλιπος, Ανοικτές Ακαδημαϊκές Εκδόσεις. https://hdl.handle.net/11419/2957
• Parsons, T. & Shils E.A. (Επιμ.) (1951). Toward a General Theory of Action, Cambridge: Harvard University.
• Parsons, T. (1951). THE SOCIAL SYSTEM. England: Routledge & Kegan Paul Ltd
• Spencer, H. (1898) The principles of sociology, in three volumes. New York: D. Appleton and Company.
• Spencer, Herbert. 1961. 'The Nature of Society', in Talcott Parsons et al. (eds) Theories of Society, 1. New York: The Free Press.
• Τάση, Θ. (2012). Ο διάλογος Habermas και Luhmann. Περιοδικό Θέσεις, Τεύχος 119, περίοδος: Απρίλιος - Ιούνιος 2012.
• Taylor, M. (2007) The philosophy of Herbert Spencer. New York: Continuum.
• Τσίρος, Ν. (2014) Η ανάδυση του πολιτικού στοιχείου στην κοινωνιολογία του Max Weber. Αθήνα: Παπαζήσης.
• Weber M., (2005). Οικονομία και κοινωνία: κοινωνιολογικές έννοιες, τόμος I, μτφρ. Θ.Γκιούρας, Αθήνα, Σαββάλας.
• Weber M., (2007). Οικονομία και κοινωνία: Κοινότητες, τόμος II, μτφρ. Θ.Γκιούρας, Αθήνα, Σαββάλας.
• Wright E.O., (1985). Classes, London, Verso.
• Wright E.O., (2005). Approaches to Class Analysis, Cambridge, Cambridge University Press.
• Ψημίτης, Μ. (2017). Κοινωνικά Κινήματα στην Καθημερινή Ζωή. Ταυτότητα, αλληλεγγύη και προεικόνιση σε σύγχρονες ‘κοσμοπολίτικες κοινότητες’. Θεσσαλονίκη: Τζιόλα.

- Συναφή επιστημονικά περιοδικά:

• Annales. Histoire, Sciences Sociales
• Capital and Class
• Revue Européenne des Sciences Sociales
• American Sociological Review
• American Journal of Sociology
• Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών

Ημερομηνία δημιουργίας

Δευτέρα 25 Σεπτεμβρίου 2023